Günəş panelinin şüşəsində toz, quş izi, his və ya havadan gələn hissəciklər yığılır. Bu qat işığın hüceyrəyə çatmasının qarşısını qismən alır və istehsalı azaldır. Lakin bundan “hər həftə panel yuyulmalıdır” nəticəsi çıxmır. Təmizləmə tezliyi məkanın tozluluğu, yağış, panelin meyli, yaxın yol və tikinti fəaliyyəti, həmçinin təmizləmə xərcindən asılıdır.
Yaxşı yanaşma budur: əvvəl istehsalı izləyin, sonra təmizliyin iqtisadi və texniki mənasını qiymətləndirin.
Tozun təsiri realdır, amma hər yerdə eyni deyil
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin PVPS proqramı çirklənməni günəş şüalanmasından sonra PV hasilatına təsir edən ən vacib amillərdən biri kimi göstərir. Hesabatda qlobal miqyasda illik PV enerji itkisinin təxminən 3–5% olduğu qiymətləndirilir. Bu, bütün panellər üçün sabit normativ deyil; dünya üzrə ümumi qiymətləndirmədir.
Məsələn, NREL-in ABŞ-dakı 255 məntəqədən məlumat toplayan xəritəsində “soiling ratio” 0,95 olduqda bu, çirklənmə səbəbilə 5% illik enerji itkisi mənasına gəlir. Digər tərəfdən, NREL ekspertləri bəzi quraq və tozlu regionlarda itkinin daha yüksək ola bildiyini, Yaxın Şərqdə 50%-ə qədər çata bildiyini qeyd edir. Bu ekstremal nəticəni Bakı, Gəncə və ya başqa konkret məntəqəyə avtomatik köçürmək olmaz. Məhz buna görə yerli izləmə vacibdir.
Yağış hər dəfə paneli tam təmizləyirmi?
Yağış bəzi çirki yuyub apara bilər, amma bu, tam təmizlik zəmanəti deyil. Xırda toz, yapışqan çöküntü və quş izləri səthdə qala bilər. Panelin meyli və yağışın intensivliyi də nəticəyə təsir edir. Ona görə “yağış yağdı, deməli baxıma ehtiyac yoxdur” fikri etibarlı qayda deyil.
Ən təhlükəsiz üsul istehsal məlumatına baxmaqdır. Eyni mövsümdə, oxşar hava şəraitində gözləniləndən aşağı çıxış görünürsə, səbəb təkcə toz olmaya da bilər: kölgə, invertor problemi, kabel bağlantısı və ya panel nasazlığı da mümkündür.
Nə vaxt yoxlama aparmaq lazımdır?
Müntəzəm vizual yoxlama üçün aşağıdakı hallar yaxşı siqnaldır:
- uzun müddət yağış yağmayıb və panel səthində görünən toz qatı var;
- yaxınlıqda tikinti, torpaq işi, intensiv yol hərəkəti və ya kənd təsərrüfatı fəaliyyəti var;
- monitorinqdə çıxış gözlənilən səviyyədən davamlı aşağı görünür;
- quş izləri və yarpaq kimi lokal çirklər müşahidə edilir;
- mövsümi yoxlama və ya texniki baxış vaxtıdır.
Qeyd: damın üzərinə çıxmaq hər zaman təhlükəsiz deyil. Yüksəkdə olan panel, zəif dam örtüyü və elektrik avadanlığı peşəkar yanaşma tələb edir.
Təmizləmə üsulunda ən çox edilən səhvlər
-
Aşındırıcı fırça və ya toz halında vasitə istifadə etmək. Şüşə və örtük cızıla bilər. NREL-in beşillik sahə tədqiqatında təmizləmə metodlarının aşınma yaratma ehtimalı ayrıca öyrənilib. “Güclü sürtmək” düzgün texniki xidmət demək deyil.
-
Günün ən isti vaxtında soyuq su vurmaq. Materialların temperatur fərqinə məruz qalması və təhlükəsizlik riski nəzərə alınmalıdır. İstehsalçının qulluq təlimatına üstünlük verin.
-
Təhlükəsizliyi ikinci plana atmaq. Panelə, kabelə, birləşmə qutusuna və ya dam konstruksiyasına zərər verməmək vacibdir. İslanmış səthdə işləmək ayrıca riskdir.
-
Təmizliyi nəticəsiz rutinə çevirmək. Hər təmizlik enerji itkisini ölçüləcək qədər azaltmır. Həddindən artıq tez-tez təmizlik əmək və su xərci yarada bilər.
Praktik metod: əvvəl ölç, sonra qərar ver
Kiçik ev sistemi üçün sadə yanaşma belə ola bilər:
- İnvertor tətbiqində gündəlik və aylıq istehsalı qeyd edin.
- Görünən çirklənmənin fotosunu və tarixini saxlayın.
- Təhlükəsiz şəkildə və istehsalçı təlimatına uyğun təmizlik etdikdən sonra oxşar günlərdə çıxışı müqayisə edin.
- Nəticə təkrarlanırsa, obyekt üçün mövsümi baxım planı hazırlayın.
Bu müqayisədə hava şəraiti eyni olmadığı üçün “bir gün əvvəl 18 kWh, bir gün sonra 20 kWh” kimi tək göstərici ilə qəti hökm verməyin. Daha etibarlı qərar üçün bir neçə günün məlumatına, günəşlənməyə və mümkün kölgələrə baxmaq lazımdır.
Təmizlikdən əlavə baxım siyahısı
Panelin üstü təmiz olsa da, sistemin başqa hissələri yoxlanmalıdır:
- montaj elementlərində boşalma və korroziya;
- açıqda qalmış, zədələnmiş kabel və birləşmələr;
- invertorun xəbərdarlıqları;
- fiziki çat, şüşə zədəsi və ya rəng dəyişməsi;
- yaxın vaxtda yaranmış ağac və bina kölgəsi.
ABŞ Energetika Nazirliyi PV sistemlərinin düzgün istismar və baxımla 20–30 illik ömrü ərzində gözlənilən nəticəni verməsinin mümkün olduğunu qeyd edir. Baxımın məqsədi paneli daim parıldatmaq yox, performans itkisini və təhlükəsizlik riskini erkən görməkdir.
Nəticə
Təmiz panel daha çox işıq qəbul edir, lakin təmizlik cədvəli hər dam üçün eyni olmamalıdır. Yerli tozlanma, yağış, istehsal monitorinqi, təmizləmə xərci və təhlükəsizlik birlikdə qiymətləndirilməlidir. Ən yaxşı qayda: gözlə yox, mümkün qədər ölçülən performansla qərar verin.
SEG üçün daxili keçidlər: “Panel səmərəliliyi nədən asılıdır?”, “Sistemin müntəzəm baxımı”, “Panel zədələnməsi halında nə etməli?”